In dit artikel zetten we de belangrijkste lessen op een rij en vertellen organisaties uit Rotterdam en Leiden hoe zij vrijwilligers hierin ondersteunen.

Wat zijn basisvaardigheden?

Basisvaardigheden gaan over taal, lezen, schrijven, cijfers en digitale vaardigheden. Mensen die hier moeite mee hebben kunnen vastlopen bij alledaagse dingen zoals het begrijpen van brieven, het regelen van administratie of het gebruik van digitale diensten. Vaak hangen beperkte basisvaardigheden samen met andere vraagstukken, zoals schulden, gezondheid en participatie. Voor vrijwilligers is het daarom belangrijk om alert te zijn op signalen, ook wanneer hulpvragen op het eerste gezicht een andere oorzaak lijken te hebben.

Begin bij bewustwording

Wil je als vrijwilliger of organisatie aan de slag? Begin met bewustwording. Veel vrijwilligersorganisaties hebben te maken met mensen die moeite hebben met basisvaardigheden, zonder zich daar altijd bewust van te zijn. Mensen vertellen niet altijd dat zij hier moeite mee hebben. En hebben vaak manieren bedacht om zo goed mogelijk mee te kunnen doen. Schaamte kan ook een rol spelen. Voor vrijwilligers is het daarom belangrijk om te beseffen dat moeite met basisvaardigheden vaker voorkomt dan gedacht. 

BplusC, ‘bibliotheek plus centrum voor kunst en cultuur’ in Leiden en Leiderdorp, benadrukt dit. Deze organisatie zet in op laagdrempelige ondersteuning van basisvaardigheden. Een belangrijke les van BplusC is dat niet alleen inwoners, maar ook vrijwilligers en medewerkers die met hen werken ondersteuning nodig hebben. Daarom investeren zij actief in bewustwording en deskundigheidsbevordering. Medewerkers en vrijwilligers leren wat basisvaardigheden zijn, welke signalen kunnen wijzen op moeite met basisvaardigheden en hoe zij mensen kunnen doorverwijzen naar passende ondersteuning.

Maak ondersteuning toegankelijk

Naast bewustwording is het belangrijk dat (vrijwilligers)organisaties kritisch kijken naar hun eigen dienstverlening. Hoe toegankelijk zijn formulieren, websites, folders of instructies? Wordt informatie in begrijpelijke taal aangeboden? Is er voldoende ruimte om vragen te stellen? Wanneer ondersteuning ingewikkeld is ingericht, kan dit een extra drempel vormen voor mensen die moeite hebben met basisvaardigheden. Tegelijkertijd is het belangrijk dat we als maatschappij toegankelijker worden. Zodat iedereen mee kan doen. In plaats van dat we van individuen verwachten dat zij meekomen. 

Herken de signalen

Verschillende signalen kunnen wijzen op moeite met basisvaardigheden. Iemand vraagt bijvoorbeeld steeds opnieuw om uitleg, heeft moeite met het invullen van formulieren, slaat belangrijke informatie over of stelt digitale handelingen uit. Ook kan het voorkomen dat iemand excuses gebruikt, zoals ‘ik ben mijn leesbril vergeten’ of ‘ik kijk er thuis wel even naar’.

Het is belangrijk om deze signalen niet weg te wuiven, maar als aanleiding te zien om nieuwsgierig te zijn naar wat iemand nodig heeft. Vrijwilligers hoeven geen expert te zijn om signalen op te merken. Wel helpt het als zij weten waarop zij kunnen letten en zich bewust zijn van het feit dat beperkte basisvaardigheden vaak verborgen blijven.

Budgetmaatjes010 in Rotterdam leert haar vrijwilligers om dit soort signalen te herkennen. Deze organisatie koppelt mensen met geldzorgen aan een vrijwilliger. Ruim 200 vrijwilligers helpen mensen bij het organiseren van hun financiën. Tijdens de intake wordt niet alleen gekeken naar financiële vragen, maar ook naar mogelijke aandachtspunten rondom taal, rekenen en digitale vaardigheden. 

Maak het bespreekbaar

Voor veel mensen is het lastig om aan te geven dat zij moeite hebben met basisvaardigheden. Daarom is het belangrijk om signalen op een respectvolle en niet veroordelende manier bespreekbaar te maken. Begin niet over laaggeletterdheid of beperkte basisvaardigheden, maar sluit aan bij de situatie waarin iemand vastloopt. Bijvoorbeeld: ‘Ik zie dat deze brief best ingewikkeld is. Zal ik even meekijken?’. Of: ‘Veel mensen vinden dit digitale systeem lastig. Hoe gaat dat voor jou?’.

Wanneer vrijwilligers een vertrouwensband opbouwen, komt er ruimte voor een open gesprek. Door begrip te tonen en aan te sluiten bij de ervaringen van de inwoner, wordt het makkelijker om samen te onderzoeken welke ondersteuning passend is.

Verwijs door

Vrijwilligers hoeven vragen rondom basisvaardigheden niet zelf op te lossen. Hun rol ligt vooral in het herkennen van signalen, het gesprek daarover aangaan en het helpen vinden van passende ondersteuning. Daarom is het belangrijk om te weten welke mogelijkheden er in de wijk zijn. Denk aan een taalhuis, een bibliotheek, een cursus digitale vaardigheden, rekenaanbod of andere vormen van ondersteuning. Hoe beter vrijwilligers bekend zijn met deze voorzieningen, hoe makkelijker zij inwoners kunnen helpen de volgende stap te zetten. Maar alleen wanneer mensen daar behoefte aan hebben.

Budgetmaatjes010 werkt nauw samen met andere organisaties in Rotterdam. Wanneer een deelnemer meer ondersteuning nodig heeft dan een vrijwilliger kan bieden, wordt gebruikgemaakt van de sociale kaart om door te verwijzen. 

De aanpak van Budgetmaatjes010 en BplusC met het Taalpact laat zien dat aandacht voor basisvaardigheden waardevol is. Vrijwilligers (en betaalde krachten) worden daar niet alleen getraind in het herkennen van signalen, maar ook in het gericht doorverwijzen naar organisaties die inwoners verder kunnen helpen. Hierdoor ontstaat een netwerk waarin vrijwilligers, maatschappelijke organisaties en professionals elkaar aanvullen.

5 Tips om aan de slag te gaan met de aanpak van basisvaardigheden

• Benut ervaringskennis rondom basisvaardigheden in jouw organisatie. Gebruik de film ‘De Ervaringsraad’ als startpunt voor een gesprek over basisvaardigheden binnen je organisatie: Handleiding en film: ‘De Ervaringsraad’. Of lees bijvoorbeeld deze factsheet waarin ervaringsdeskundigen van het Expertisepunt Basisvaardigheden tips om basisvaardigheden bespreekbaar te maken: Moeite met basisvaardigheden: hoe bespreek je dit?
• Krijg zicht op de doelgroep in jouw gemeente. Via Basisvaardigheden In Zicht vind je cijfers en achtergrondinformatie over basisvaardigheden in jouw gemeente: BasisvaardighedenInZicht.
• Vergroot je kennis met een e-learning. Volg de e-learning Aanpak van laaggeletterdheid van Stichting Lezen en Schrijven: E-learning Aanpak van laaggeletterdheid, of de e-learning gecijferdheid van Gecijferdheid Telt Mee: Kennismaken met gecijferdheid.
• Leer signalen herkennen. Verdiep je in veelvoorkomende signalen van laaggeletterdheid en beperkte basisvaardigheden: Herken de signalen.
• Maak je communicatie begrijpelijk. Gebruik eenvoudige taal en check of jouw teksten toegankelijk zij voor mensen met beperkte basisvaardigheden: Kennisblad Eenvoudige taal voor laaggeletterden.