1. Wat is gecijferdheid eigenlijk?

Onderzoeker Alberto: ‘Gecijferdheid beschrijft de vaardigheden die mensen nodig hebben om kwantitatieve informatie te begrijpen, gebruiken en daar kritisch over te redeneren. Ik noem het vaak alledaags rekenen. Het gaat om getallen, patronen en hoeveelheden die je dagelijks tegenkomt, zoals prijzen en kortingen, medicijngebruik, tijd, afstanden en snelheden. Het is onderdeel van je basisvaardigheden. Wat kun je kopen van 200 euro? Veel mensen vinden dat lastig.’

Lector Boels: ‘Gecijferdheid gaat ook over tijdsbesef, afstanden inschatten en gevoel hebben bij hoeveelheden. Mensen kunnen bijvoorbeeld moeite hebben met de klok of met het inschatten van 500 meter bij een routebeschrijving.’

2. Waarom is het belangrijk om aandacht te besteden aan gecijferdheid?

Alberto: ‘Gecijferdheid is een essentiële basisvaardigheid die invloed heeft op vrijwel alle aspecten van het dagelijks leven, zoals inkomen, gezondheid, vertrouwen in de maatschappij en deelname aan de samenleving. Toch krijgt het nog te weinig aandacht. Vaak wordt vooral gekeken naar geletterdheid en digitale vaardigheden, terwijl deze vaardigheden nauw met elkaar verweven zijn. Als gecijferdheid achterblijft, kan functioneren in veel situaties lastig blijven.

Ook voor mensen die al redelijk vaardig zijn, kan ontwikkeling veel opleveren, bijvoorbeeld bij het begrijpen van hypotheken en financiële keuzes. Bij beperkte gecijferdheid kunnen mensen bovendien medicijnen verkeerd gebruiken, minder deelnemen aan gezondheidsscreenings en minder gebruikmaken van gezondheidsvoorzieningen.’

Boels: ‘Beperkte gecijferdheid kan grote gevolgen hebben voor geld, gezondheid en werk. Mensen kunnen bijvoorbeeld moeite hebben met toeslagen en schulden. Ook bij gezondheid speelt gecijferdheid een belangrijke rol. Mensen met diabetes moeten bijvoorbeeld inschatten hoeveel ze eten en hoeveel insuline ze nodig hebben. Mensen die nierdialyse krijgen moeten soms hun vochtinname bijhouden. Op het werk is gecijferdheid nodig voor bijvoorbeeld planningen, werkbriefjes, maten en mengverhoudingen.’

3. Waarom is het zo lastig om iets te doen aan beperkte gecijferdheid?

Boels: ‘Een groot probleem is dat het aanbod in Nederland versnipperd is. In België bestaan scholen voor volwassenen waar je voor allerlei vormen van volwasseneneducatie terecht kunt. In Nederland zijn taal, digitale vaardigheden en andere cursussen vaak verspreid over verschillende organisaties. Daardoor is het moeilijker om volwassenen te bereiken en vast te houden.

Ook schaamte of de stress die mensen hebben voor geldproblemen kunnen een rol spelen. Daarnaast zijn organisaties die mensen helpen met geldproblemen zich niet altijd bewust van de rol die gecijferdheid speelt.’

Alberto: ‘En de houding van mensen tegenover cijfers speelt een grote rol. Veel mensen hebben negatieve ervaringen met rekenen op school. Als je een rekencursus aanbiedt, schrikt dat af. Maar zodra het gaat over onderwerpen als energie besparen, koken met een beperkt budget of gezond leven, zie je dat mensen wel geïnteresseerd raken. De inhoud is hetzelfde, maar de ingang is anders.

Veel professionals vinden het zelf ook spannend om met gecijferdheid aan de slag te gaan. Zij hebben vaak een taalachtergrond en voelen zich minder zeker over rekenen en wiskunde. Daardoor vinden ze het lastig om dat onderwerp te behandelen.’ 

4. Hoe kunnen professionals beperkte gecijferdheid herkennen?

Boels: ‘Signalen oppikken is niet makkelijk. Mensen hebben vaak allerlei strategieën ontwikkeld om om gecijferde situaties heen te werken. Zij geven niet snel zelf aan dat ze hiermee worstelen. Er is dan ook geen afvinklijstje om vast te stellen of iemand moeite heeft met gecijferdheid. Het is belangrijk om professionals hierin te trainen en door te vragen op dagelijkse situaties, zoals reizen, geldzaken, planning en gezondheid. Daarnaast is vertrouwen belangrijk. Mensen vertellen dit soort dingen meestal niet meteen. Geef het tijd en bouw eerst een vertrouwensband op.’

Alberto: ‘Het gaat om goed luisteren en observeren. Let bijvoorbeeld op situaties waarin mensen moeite hebben met tijd, geld, formulieren of grote hoeveelheden informatie. Te vroeg of te laat komen kan ook een signaal zijn. Belangrijk is om daarbij niet te denken dat iemand lui of slordig is, maar om je af te vragen of iemand moeite heeft met cijfers.’

5. Wat kunnen professionals vervolgens doen?

Alberto: ‘Werk vanuit concrete situaties die iemand zelf tegenkomt en inbrengt. Als iemand moeite heeft met reizen, oefen dan samen met een reisapp of een dienstregeling. Als iemand moeite heeft met geld, werk dan diens financiële situatie uit. Of als iemand iets wil kopen in de uitverkoop, bereken dan samen de korting die iemand krijgt. Cursussen zijn nu vaak nog te theoretisch. Leren werkt het beste wanneer het direct verbonden is met een praktische vraag uit het dagelijks leven.

Ook de hele maatschappij kan bijdragen: kijk niet alleen naar het verhogen van vaardigheden bij individuen, maar ook naar hoe systemen begrijpelijker kunnen worden gemaakt. De NS heeft bijvoorbeeld informatie aangepast zodat reizigers niet zelf hoeven uit te rekenen hoelang het nog duurt voordat een trein vertrekt. Ook bij formulieren, brieven en inlogsystemen is nog veel winst te behalen. Formulieren zijn ontworpen vanuit de gedachte dat iedereen automatisch begrijpt wat bedoeld wordt, maar dat is niet zo. Door informatie overzichtelijker te presenteren, maak je systemen toegankelijker voor iedereen.’

Boels: ‘Daarnaast helpt het om uit te gaan van wat mensen al kunnen. Veel mensen hebben negatieve ervaringen met rekenen op school. Juist daarom is het belangrijk om aan te sluiten bij bestaande vaardigheden en succeservaringen. Op dit moment gaat minder dan 5% van het aanbod rond basisvaardigheden over gecijferdheid, blijkt uit cijfers van CBS. Geletterdheid krijgt de meeste aandacht. Ook van de beschikbare middelen voor basisvaardigheden gaat het grootste deel naar taal. 

Dat is opvallend, want beperkte gecijferdheid heeft grote gevolgen. Onder Nederlandstaligen is het zelfs een groter probleem dan beperkte geletterdheid. Onderzoek uit bijvoorbeeld Engeland laat zien dat beperkte gecijferdheid sterk samenhangt met een lager inkomen en minder bestaanszekerheid. Die invloed blijkt vaak groter dan mensen verwachten.’